مقدمه

ترمیم دندان‌های پوسیده و آسیب‌دیده یکی از مهم‌ترین بخش‌های دندانپزشکی است و برای این کار از مواد مختلفی استفاده می‌شود. دو ماده بسیار پرکاربرد در دندانپزشکی امروزی آمالگام و کامپوزیت هستند. هر دو ماده با هدف بازسازی ساختار دندان طراحی شده‌اند، اما ویژگی‌های متفاوتی دارند که انتخاب میان آن‌ها را به تصمیمی تخصصی و وابسته به شرایط دندان، نوع درمان و نیاز بیمار تبدیل می‌کند. آمالگام سال‌هاست که در دندانپزشکی استفاده می‌شود و به دلیل استحکام بالا شهرت دارد، در حالی که کامپوزیت به‌خاطر زیبایی و همرنگ بودن با دندان‌ها مورد توجه بیماران قرار گرفته است. شناخت دقیق این دو ماده کمک می‌کند بهترین گزینه برای ترمیم دندان انتخاب شود.

آمالگام دندان چیست؟

آمالگام دندانپزشکی یک ماده ترمیمی فلزی و نقره‌ای‌رنگ است که ترکیبی از چند فلز مختلف از جمله نقره، قلع، مس و روی می‌باشد و این ترکیبات با مقدار مشخصی از جیوه مخلوط می‌شوند تا ماده‌ای خمیری شکل ایجاد شود. این خمیر در حفرهٔ آماده‌شده دندان قرار گرفته و پس از چند دقیقه سخت می‌شود. آمالگام یکی از قدیمی‌ترین و بادوام‌ترین مواد دندانپزشکی است که بیش از ۱۵۰ سال در سراسر جهان مورد استفاده قرار گرفته و دلیل اصلی محبوبیت آن، مقاومت زیاد در برابر فشار، سایش و شرایط سخت دهان است. این ماده حتی در شرایط مرطوب نیز عملکرد خوبی دارد و برخلاف بسیاری از مواد ترمیمی دیگر، حساسیت زیادی به آلودگی بزاق ندارد.
آمالگام به‌خصوص برای دندان‌های آسیاب که بیشترین فشار جویدن را تحمل می‌کنند، مناسب است. طول عمر بالای این ماده معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ سال است و در صورت مراقبت مناسب حتی بیشتر نیز دوام می‌آورد. با وجود رنگ تیره، که از نظر زیبایی نقطهٔ ضعف آن محسوب می‌شود، آمالگام همچنان یکی از گزینه‌های مطمئن و استاندارد در دندانپزشکی ترمیمی جهان به‌شمار می‌رود.

:مزایای آمالگام در دندانپزشکی

آمالگام به دلیل ویژگی‌های ساختاری و مقاومت بالا، مزایای متعددی دارد که باعث شده همچنان در بسیاری از درمان‌ها مورد استفاده قرار گیرد:

استحکام بسیار زیاد: این ماده توان تحمل فشارهای شدید جویدن را دارد و برای دندان‌های عقبی بهترین گزینه محسوب می‌شود.

دوام طولانی‌مدت: پرکردگی‌های آمالگام اغلب بین ۱۰ تا ۲۰ سال عمر می‌کنند.

حساسیت کم به رطوبت: در هنگام قرار دادن آمالگام، خشکی کامل محیط ضروری نیست و این موضوع کار درمان را آسان‌تر می‌کند.

هزینه مناسب‌تر نسبت به کامپوزیت: آمالگام معمولاً گزینه‌ای اقتصادی‌تر است.

زمان کار کوتاه‌تر: فرایند قرار دادن و سفت شدن آمالگام سریع‌تر انجام می‌شود.

معایب آمالگام دندان

با وجود مزایای زیاد، آمالگام معایبی نیز دارد که باعث شده در برخی موارد ترجیح داده نشود:

ظاهر غیرزیبا: رنگ نقره‌ای–خاکستری آن ممکن است هنگام صحبت یا خنده دیده شود.

احتمال تیرگی لثه یا دندان: برخی بیماران به مرور سایه خاکستری کنار پرکردگی مشاهده می‌کنند.

عدم اتصال شیمیایی به دندان: برای قرار دادن آمالگام نیاز به تراش بیشتری از دندان است.

احتمال ایجاد ترک در دندان: به دلیل انبساط و انقباض حرارتی می‌تواند فشارهایی به ساختار دندان وارد کند.

نگرانی بیماران دربارهٔ وجود جیوه: هرچند در حالت ترکیبی بی‌خطر است، اما همچنان حساسیت‌هایی نسبت به آن وجود دارد.

مقایسه آمالگام با کامپوزیت در دندانپزشکی

۱. از نظر زیبایی

کامپوزیت کاملاً همرنگ دندان است و از نظر زیبایی بسیار بهتر از آمالگام عمل می‌کند. آمالگام به دلیل رنگ فلزی تنها برای دندان‌های عقبی مناسب است.

2. از نظر استحکام و دوام

آمالگام مقاومت بالاتری در برابر فشارهای شدید دارد. کامپوزیت نیز مقاوم است اما به‌اندازهٔ آمالگام ماندگاری ندارد.

3. از نظر تراش دندان

برای کامپوزیت تراش کمتر و روش کار محافظه‌کارانه‌تر است، اما برای آمالگام باید مقداری از ساختار دندان برداشته شود تا به خوبی ثابت شود.

4. از نظر حساسیت به رطوبت

کامپوزیت به رطوبت حساس است اما آمالگام تقریباً در شرایط مرطوب نیز عملکرد قابل قبول دارد.

5. از نظر اتصال به دندان

کامپوزیت به‌صورت شیمیایی به دندان می‌چسبد و ساختار آن را تقویت می‌کند، ولی آمالگام چنین ویژگی‌ای ندارد.

6. از نظر رنگ و تغییر رنگ

کامپوزیت کاملاً طبیعی دیده می‌شود. اما آمالگام ابتدا نقره‌ای بوده و به مرور تیره‌تر می‌شود.

انواع آمالگام و تفاوت رنگ‌ها

آمالگام‌های دندانی از نظر ترکیب فلزی به دو گروه اصلی آمالگام با مس پایین و آمالگام با مس بالا تقسیم می‌شوند که هرکدام ویژگی‌ها، عملکرد و ظاهر متفاوتی دارند. شناخت این انواع به دندانپزشکان کمک می‌کند تا در شرایط مختلف بهترین انتخاب را داشته باشند و همچنین برای بیماران درک بهتری از جنس و نتیجه نهایی درمان فراهم می‌شود.

۱. آمالگام با مس پایین (Low-Copper Amalgam)

این نوع آمالگام که در نسل‌های قدیمی‌تر پرکننده‌های دندان استفاده می‌شد، دارای مقدار کمی مس (معمولاً کمتر از ۶٪) و درصد بالاتری از نقره و قلع بود. آمالگام‌های با مس پایین به دلیل ساختار متالوژیکی خود، بیشتر در معرض خوردگی، شکست ساختاری و ایجاد انبساط غیرطبیعی قرار داشتند. همین ضعف‌ها باعث می‌شد پس از گذشت زمان، حاشیه‌ پرکردگی دچار تخریب شود و احتمال پوسیدگی ثانویه افزایش پیدا کند.

از نظر ظاهری، این نوع آمالگام سریع‌تر تیره می‌شد و به سمت خاکستری یا نقره‌ای مات تغییر رنگ می‌داد. به دلیل مشکلات عملکردی و محدودیت‌های زیبایی، امروزه در دندانپزشکی مدرن تقریباً کنار گذاشته شده است.

۲. آمالگام با مس بالا (High-Copper Amalgam)

آمالگام‌های با مس بالا نسل جدید و استاندارد امروزی هستند. میزان مس در این آلیاژها معمولاً بیش از ۱۰٪ است. افزایش درصد مس باعث شده این نوع آمالگام‌ها:

استحکام مکانیکی بسیار بیشتری داشته باشند

مقاومت بالاتری نسبت به فشارهای فشاری و سایشی نشان دهند

دچار خوردگی و شکستگی کمتری شوند

طول عمر کلینیکی بالاتری ارائه دهند

به همین دلیل، امروزه در درمان‌های ترمیمی دندان‌های خلفی (آسیاب‌ها) به‌طور گسترده از این نوع آمالگام استفاده می‌شود. از لحاظ ظاهری، رنگ آن در ابتدا نقره‌ای براق است و با گذشت زمان به دلیل اکسید شدن فلزات موجود در ترکیب، کمی تیره‌تر و مات‌تر می‌شود.

تفاوت رنگ‌ها در آمالگام؛ چرا تغییر می‌کند؟

آمالگام دندان برخلاف کامپوزیت، ماهیت فلزی دارد و رنگ آن کاملاً تحت تأثیر ترکیب فلزات و فرآیند اکسیداسیون قرار می‌گیرد. رنگ آمالگام معمولاً دارای تغییراتی است که در سه مرحله اتفاق می‌افتد:

۱. رنگ اولیه – نقره‌ای روشن و براق

بلافاصله پس از ترمیم، سطح آمالگام درخشان و نقره‌ای است. این رنگ به دلیل صیقلی بودن سطح و تازه بودن آلیاژ مشاهده می‌شود.

۲. رنگ ثانویه – خاکستری یا نقره‌ای مات

پس از گذشت چند ماه، به دلیل تماس با بزاق، اکسیژن و مواد غذایی، سطح آمالگام کمی تیره‌تر می‌شود. این تغییر رنگ کاملاً طبیعی است و هیچ آسیبی به عملکرد پرکردگی وارد نمی‌کند.

۳. رنگ تیره‌تر – خاکستری تیره یا نزدیک به مشکی

در آمالگام‌های قدیمی‌تر یا مواردی که سال‌ها گذشته باشد، ممکن است سطح پرکردگی خیلی تیره شود. علت آن تجمع محصولات خوردگی فلزات و تغییرات سطحی آلیاژ است. این موضوع تنها از نظر زیبایی ممکن است ناپسند باشد، اما عملکرد کلی آمالگام را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد مگر اینکه علائم شکست یا پوسیدگی ثانویه دیده شود.

نتیجه‌گیری

آمالگام یکی از اساسی‌ترین و بادوام‌ترین مواد ترمیمی در دندانپزشکی است که به‌ویژه برای دندان‌های عقبی انتخابی مطمئن و اقتصادی به شمار می‌رود. استحکام بالا، حساسیت کم به رطوبت و طول عمر زیاد باعث شده همچنان در بسیاری از کلینیک‌ها مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، ضعف اصلی آن یعنی ظاهر غیرزیبا و فلزی باعث شده بیماران امروزی بیشتر به سمت کامپوزیت تمایل پیدا کنند؛ به‌خصوص در دندان‌هایی که هنگام لبخند دیده می‌شوند.
در مقابل، کامپوزیت با ظاهری طبیعی، سازگار با رنگ دندان و روش درمانی محافظه‌کارانه‌تر، برای دندان‌هایی که زیبایی اهمیت دارد، انتخابی ایده‌آل است؛ هرچند از نظر استحکام و طول عمر کمی از آمالگام ضعیف‌تر است.
در نهایت، نمی‌توان یک ماده را برای همه مناسب دانست. انتخاب مناسب باید بر اساس نوع دندان، مقدار آسیب، نیاز بیمار، بودجه و نظر دندانپزشک انجام شود. بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که دندانپزشک شرایط دهان بیمار را ارزیابی کرده و مناسب‌ترین ماده را برای درمان انتخاب کند.